سرفصل۱

دانش رست: انتقال حرارت و مفهوم انرژی

رست به زبان انرژی: حرارت چگونه با هدایت، همرفت و تابش به دانه می‌رسد، صرف چه چیزی می‌شود، و چرا roast profile نتیجهٔ این تبادل انرژی است، نه علت آن.

رست فرایندی است که دانهٔ سبز سفت، مرطوب و بی‌عطر را به دانه‌ای ترد، متخلخل و معطر تبدیل می‌کند. پشت همهٔ این تغییرات یک پدیدهٔ واحد قرار دارد: انتقال انرژی. رستر انرژی گرمایی تولید می‌کند، این انرژی به سطح دانه می‌رسد، از سطح به مغز دانه نفوذ می‌کند و در آنجا صرف گرم‌کردن بافت، تبخیر آب و پیش‌بردن واکنش‌های شیمیایی می‌شود. هر چیزی که رُستر روی صفحهٔ نرم‌افزار می‌بیند، از دمای دانه تا rate of rise، بازتابی از همین جریان انرژی است. [1] [2]

این بازبینی توضیح می‌دهد حرارت از چه مسیرهایی به دانه می‌رسد، انرژی جذب‌شده کجا مصرف می‌شود، چرا مغز و سطح دانه هم‌زمان گرم نمی‌شوند، و این مفاهیم چگونه به تصمیم‌های روزمرهٔ کنترل roast profile تبدیل می‌شوند.


فهرست مطالب


۱. رست به‌عنوان یک سامانهٔ تبادل انرژی

رستر را می‌توان یک سامانهٔ ساده در نظر گرفت: یک منبع حرارت (مشعل گازی یا المنت برقی)، یک محفظه (drum یا محفظهٔ fluid bed)، جریان هوا (airflow) و تودهٔ دانه. انرژی از منبع حرارت به هوا و فلز منتقل می‌شود و هوا و فلز آن را به دانه می‌دهند. بخشی از انرژی هم همراه هوای خروجی از دودکش خارج می‌شود و هرگز به دانه نمی‌رسد. مدل‌های عددی رستر صنعتی نشان می‌دهند که دمای هوا، دبی هوا و طراحی مسیر هوا تعیین می‌کنند چه سهمی از انرژی سوخت واقعاً جذب دانه شود. [3] در این نگاه، دانه گیرندهٔ نهایی انرژی است. دانه در هر لحظه با سرعتی گرم می‌شود که به اختلاف دمای آن با محیط اطراف، به سطح تماس و به خواص خود دانه بستگی دارد. به همین دلیل دو رستر با «دمای یکسان» روی نمایشگر می‌توانند دانه را با سرعت‌های متفاوتی گرم کنند. عدد دما به‌تنهایی کافی نیست؛ مقدار و سرعت انتقال انرژی اهمیت دارد.

۲. سه مسیر انتقال حرارت

هدایت (conduction) انتقال حرارت از راه تماس مستقیم است. در drum roaster، دانه هنگام غلتیدن با دیوارهٔ داغ drum و با دانه‌های دیگر تماس پیدا می‌کند و حرارت را مستقیم دریافت می‌کند. هدایت درون خود دانه نیز رخ می‌دهد و حرارت را از سطح به مغز می‌برد. [4]

همرفت (convection) انتقال حرارت به‌وسیلهٔ جریان هوای داغ است. هوای داغ از میان تودهٔ دانه عبور می‌کند و انرژی را به سطح هر دانه می‌دهد. در بیشتر drum roasterهای امروزی، همرفت سهم بزرگ‌تری از انتقال حرارت دارد و هدایت سهمی کوچک‌تر ولی مؤثر. در رسترهای fluid bed که دانه روی بستری از هوای داغ معلق می‌ماند، همرفت تقریباً مسیر غالب است. [4] [5]

تابش (radiation) انتقال حرارت از سطوح داغ به‌صورت امواج فروسرخ است و به تماس یا جریان هوا نیاز ندارد. دیوارهٔ داغ drum و خود دانه‌ها حرارت تابشی منتشر می‌کنند. تابش در عمل جدا از دو مسیر دیگر قابل تنظیم نیست، اما در رسترهایی با جرم فلزی زیاد سهم محسوسی دارد. [4]

نکتهٔ کاربردی این است که نسبت این سه مسیر ثابت نیست. سرعت چرخش drum، شدت airflow، اندازهٔ batch و دمای فلز این نسبت را تغییر می‌دهند. برای مثال، افزایش airflow معمولاً سهم همرفت را بالا می‌برد، و batch بزرگ‌تر در یک drum کوچک، تماس دانه با فلز و سهم هدایت را افزایش می‌دهد. وقتی یک پارامتر تغییر می‌کند، فقط «مقدار» حرارت عوض نمی‌شود؛ «نوع» انتقال حرارت هم عوض می‌شود. [5]

۳. انرژی جذب‌شده صرف چه می‌شود؟

انرژی‌ای که دانه جذب می‌کند در سه بخش اصلی مصرف می‌شود. بخش اول، بالا بردن دمای بافت جامد دانه است. بخش دوم، تبخیر آب است؛ دانهٔ سبز معمولاً حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد رطوبت دارد و تبخیر آب انرژی زیادی می‌خواهد. بخش سوم، پیش‌بردن واکنش‌های شیمیایی است که رنگ، عطر و طعم را می‌سازند. یک رابطهٔ ساده، دو بخش اول این بودجهٔ انرژی را نشان می‌دهد: [1] [6]

Q≈m cp ΔT+mw LvQ \approx m\,c_p\,\Delta T + m_w\,L_v

در این رابطه، mm جرم دانه، cpc_p ظرفیت گرمایی دانه، ΔT\Delta T افزایش دما، mwm_w جرم آب تبخیرشده و LvL_v گرمای نهان تبخیر آب است. معنای ساده‌اش این است که دانهٔ مرطوب‌تر یا batch سنگین‌تر، برای رسیدن به یک دمای مشخص، انرژی بیشتری لازم دارد. این رابطه واکنش‌های شیمیایی را در بر نمی‌گیرد؛ در اواخر رست برخی واکنش‌ها خودشان گرما آزاد می‌کنند و رفتار دانه را پیچیده‌تر می‌کنند. [1] نتیجهٔ مهم این بودجه آن است که «انرژی» در رست یعنی تطبیق ورودی حرارت با نیاز واقعی دسته. جرم batch، رطوبت، چگالی و دمای اولیهٔ دانه تعیین می‌کنند چه مقدار انرژی و با چه سرعتی باید وارد شود. استفاده از یک تنظیم ثابت برای قهوه‌های متفاوت، به‌معنای فرستادن انرژی یکسان به دسته‌هایی با نیاز متفاوت است.

۴. چرا مغز دانه دیرتر گرم می‌شود؟

دانهٔ قهوه رسانای ضعیف حرارت است. حرارت ابتدا به سطح می‌رسد و سپس به‌آهستگی به سمت مغز نفوذ می‌کند. بنابراین در هر لحظه از رست، سطح دانه گرم‌تر از مغز آن است. مدل‌سازی سه‌بعدی دانهٔ arabica همراه با اندازه‌گیری مستقیم دمای مرکز دانه با ترموکوپل، این اختلاف دما میان سطح و مرکز را تأیید کرده است. [6] خشک‌شدن دانه هم به‌صورت یکنواخت رخ نمی‌دهد. مدل‌های انتقال حرارت و جرم نشان می‌دهند که یک «جبههٔ خشک‌شدن» از سطح به سمت داخل حرکت می‌کند و دانه را به یک لایهٔ بیرونی خشک و یک مغز هنوز مرطوب تقسیم می‌کند. لایهٔ خشک بیرونی سریع‌تر داغ می‌شود، در حالی که آب مغز هنوز در حال جذب انرژی برای تبخیر است. [7]

این اختلاف دمای سطح و مغز همان چیزی است که اغلب پشت ایراداتی مانند scorching یا underdevelopment قرار دارد. اگر انرژی بیش از حد سریع وارد شود، سطح به مرحلهٔ قهوه‌ای‌شدن و حتی سوختن می‌رسد در حالی که مغز عقب مانده است. اگر انرژی بیش از حد کند وارد شود، اختلاف کم است اما واکنش‌ها کش می‌آیند و طعم flat می‌شود. هدف کنترل حرارت، حذف کامل این اختلاف نیست، بلکه نگه‌داشتن آن در محدوده‌ای است که مغز و سطح هر دو به توسعهٔ کافی برسند.

۵. دمای دانه و rate of rise چه چیزی را نشان می‌دهند؟

پراب دمای دانه (bean probe) دمای واقعی مغز دانه را اندازه نمی‌گیرد. پراب درون تودهٔ دانه قرار دارد و عددی بین دمای سطح دانه‌ها و دمای هوای اطراف گزارش می‌کند. به همین دلیل پس از charge، دمای نمایش‌داده‌شده ابتدا افت می‌کند و از turning point دوباره بالا می‌رود؛ این افت بیشتر رفتار پراب را نشان می‌دهد تا سرد شدن واقعی دانه. [8]

rate of rise یا RoR سرعت افزایش دمای پراب در واحد زمان است، معمولاً بر حسب درجه در دقیقه. RoR در واقع شاخصی از سرعت جذب انرژی است: RoR بالا یعنی دانه سریع انرژی می‌گیرد و RoR پایین یعنی جذب انرژی کند شده است. بسیاری از رُسترها RoR نرم و رو به کاهش را هدف قرار می‌دهند، زیرا تغییرات ناگهانی آن اغلب با تغییر ناگهانی ورودی حرارت یا airflow همراه است. با این حال، RoR یک راهنمای کنترلی است و خودش طعم نمی‌سازد؛ شکل منحنی RoR معیار مستقل کیفیت نیست. [8] [9]

۶. پیامد برای کنترل roast profile

roast profile، یعنی منحنی دما در برابر زمان، نتیجهٔ تبادل انرژی است و علت آن نیست. دو رستر متفاوت می‌توانند منحنی‌های تقریباً یکسانی رسم کنند، در حالی که یکی بیشتر با هدایت و دیگری بیشتر با همرفت به آن رسیده است. به همین دلیل کپی کردن عدد به عدد یک profile از یک دستگاه به دستگاه دیگر، معمولاً نتیجهٔ حسی یکسانی نمی‌دهد. [2] [5]

اینرسی حرارتی رستر نیز اهمیت زیادی دارد. drum و بدنهٔ فلزی گرما ذخیره می‌کنند و آن را با تأخیر پس می‌دهند. اولین batch یک روز کاری، وقتی فلز هنوز به تعادل حرارتی نرسیده است، معمولاً رفتاری متفاوت از batchهای بعدی دارد. پیش‌گرمایش کافی و یک روال ثابت بین batchها، این تفاوت را کاهش می‌دهد. [5]

در مقایسه میان زمان رست و رنگ نهایی، شواهد تجربی نشان می‌دهند که درجهٔ رست (رنگ) پیش‌بینی‌کنندهٔ قوی‌تری برای طعم است، اما زمان و مسیر رسیدن به آن رنگ هم اثر معنادار دارند. بنابراین کنترل انرژی دو هدف دارد: رسیدن به درجهٔ رست موردنظر، و رسیدن به آن از مسیری که سطح و مغز را متعادل نگه دارد. [10]

جمع‌بندی

رست در اساس یک مسئلهٔ انتقال انرژی است. حرارت از راه هدایت، همرفت و تابش به دانه می‌رسد و نسبت این مسیرها به طراحی رستر، airflow، سرعت drum و اندازهٔ batch بستگی دارد. انرژی جذب‌شده صرف گرم‌کردن بافت، تبخیر آب و واکنش‌های شیمیایی می‌شود و چون دانه رسانای ضعیف حرارت است، سطح و مغز همیشه با فاصله گرم می‌شوند.

دمای پراب و RoR ابزارهای خوبی برای دنبال کردن این جریان انرژی هستند، اما تصویر کامل را نشان نمی‌دهند. رُستر حرفه‌ای منحنی را همراه با airflow، توان حرارتی، جرم batch و ویژگی‌های دانهٔ سبز می‌خواند. این پایه، فهم رنگ دانه، شیمی رست و ایرادات را در سرفصل‌های بعدی ممکن می‌کند.

منابع

  1. Schenker, S., & Rothgeb, T. (2017). The roast—Creating the beans' signature. In B. Folmer (Ed.), The Craft and Science of Coffee (pp. 245–271). Academic Press/Elsevier.
  2. Specialty Coffee Association. Coffee Decoded: Flavor from the fires—Why roast color matters. sca.coffee
  3. Bottazzi, D., Farina, S., Milani, M., & Montorsi, L. (2012). A numerical approach for the analysis of the coffee roasting process. Journal of Food Engineering, 112(3), 243–252. DOI: 10.1016/j.jfoodeng.2012.04.009
  4. Perfect Daily Grind. (2019). A guide to different heat types in roasting equipment. perfectdailygrind.com
  5. Perfect Daily Grind. (2023). Heat retention and recirculation in coffee roasting. perfectdailygrind.com
  6. Fabbri, A., Cevoli, C., Alessandrini, L., & Romani, S. (2011). Numerical modeling of heat and mass transfer during coffee roasting process. Journal of Food Engineering, 105(2), 264–269. DOI: 10.1016/j.jfoodeng.2011.02.030
  7. Fadai, N. T., Melrose, J., Please, C. P., Schulman, A., & Van Gorder, R. A. (2017). A heat and mass transfer study of coffee bean roasting. International Journal of Heat and Mass Transfer, 104, 787–799. DOI: 10.1016/j.ijheatmasstransfer.2016.08.083
  8. Perfect Daily Grind. (2019). RoR, bean temperature & more: How to use common roast data. perfectdailygrind.com
  9. Perfect Daily Grind. (2020). Using roast curves to guide the coffee roasting process. perfectdailygrind.com
  10. Münchow, M., Alstrup, J., Steen, I., & Giacalone, D. (2020). Roasting conditions and coffee flavor: A multi-study empirical investigation. Beverages, 6(2), 29. DOI: 10.3390/beverages6020029